Συντάκτης: Stamos Karamouzis

Εδώ και πάνω από μισό αιώνα η ιστορία των εισαγωγικών εξετάσεων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση επαναλαμβάνεται με μαθηματική ακρίβεια. Η ευφορία που προκαλούν τα εύκολα θέματα (ή ‘βατά’ όπως συνήθως αποκαλούνται) γρήγορα μετατρέπεται σε δυσφορία με την άνοδο των βάσεων και, αντιστρόφως, η δυσφορία των δύσκολων θεμάτων μετατρέπεται σε ευφορία με την πτώση τους.

Από το 1964 οι εισαγωγικές εξετάσεις έχουν αλλάξει αρκετές ονομασίες (Εισιτήριες, Πανελλήνιες, Γενικές και Πανελλαδικές) και έχουν εμφανιστεί με διάφορες παραλλαγές στο σύστημα διεξαγωγής τους. Μπορεί «ο Μανωλιός να έβαλε τα ρούχα του αλλιώς», αυτό όμως δεν σημαίνει ότι άλλαξε. Επί της ουσίας, το σύστημα επιλογής παραμένει το ίδιο. Είναι ένα σύστημα επιλογής που δημιουργεί περισσό άγχος και κόστος στους υποψηφίους και στις οικογένειες τους. Είναι ένα σύστημα που ενισχύει και διαιωνίζει την παραπαιδεία και ουσιαστικά ακυρώνει την ίδια την παιδεία – καθώς, όπως είναι γνωστό σε όλους μας, τουλάχιστον στην τελευταία τάξη του Λυκείου, οι μαθητές παραιτούνται από τα σχολικά τους μαθήματα και ασχολούνται σχεδόν αποκλειστικά με την προετοιμασία των εξετάσεων. Είναι ένα σύστημα που έχει γίνει αυτοσκοπός.

Ακόμα κι αν αποδεχτούμε τις εξετάσεις σαν το μοναδικό κριτήριο επιλογής των υποψηφίων (κάτι που προσωπικά με βρίσκει κάθετα αντίθετο, όμως αυτό είναι θέμα μιας άλλης συζήτησης) κατ’ ελάχιστον θα πρέπει να γίνει αναμόρφωση των εξετάσεων.  Ουσιαστική αναμόρφωση, αναμόρφωση που επιτέλους θα δώσει τέλος στην ψυχολογική τραμπάλα που απορρέει από τα σκαμπανεβάσματα της δυσκολίας των θεμάτων. Οι ειδικοί γνωρίζουν ότι η λύση σ’ αυτό είναι οι σταθμισμένες εξετάσεις.

Η ιδέα των σταθμισμένων εξετάσεων δεν είναι κάτι καινούργιο και πρωτοποριακό. Πριν από 2000 χρόνια η Δυναστεία Χαν στην Κίνα χρησιμοποιούσε σταθμισμένες δοκιμασίες για την επιλογή δημοσίων λειτουργών. Μετά από 19 αιώνες κατάφεραν να φτάσουν στη Μεγάλη Βρετανία και από εκεί στην υπόλοιπη Ευρώπη και στις Βρετανικές αποικίες.  Η πραγματική έκρηξη στη χρήση των σταθμισμένων εξετάσεων έγινε στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν η παιδεία άρχισε γίνεται προσβάσιμη στο λαό και να μην αποτελεί προνόμιο μιας κοινωνικοοικονομικής ελίτ.

Οι σταθμισμένες εξετάσεις είναι ιδανικές ως δοκιμασίες ευρείας κλίμακας και προσφέρουν αντικειμενικότητα, εγκυρότητα και σταθερότητα σύγκρισης. Τα πλεονεκτήματα αυτά απορρέουν από τη διαδικασία στάθμισης, μιας επίπονης και μακροχρόνιας διαδικασίας, που απαιτεί εξειδικευμένους επιστήμονες. Τέτοιοι επιστήμονες υπάρχουν στην Ελλάδα αλλά δεν αρκεί μόνο αυτό. Ταυτόχρονα απαιτείται και πολιτική βούληση. Καθώς, όμως, η διάρκεια ζωής των υπουργών παιδείας είναι πολύ σύντομη, χρειάζεται και μια εθνική πολιτική για την παιδεία. Ας μην ξεχνάμε ότι στο παρελθόν υπήρξαν υπουργοί παιδείας που προσπάθησαν τη σταδιακή εφαρμογή σταθμισμένων εξετάσεων στο εισαγωγικό σύστημα για την τριτοβάθμια εκπαίδευση, η προσπάθεια τους όμως εξανεμίστηκε όσο σύντομα εξανεμίστηκε και η θητεία τους.

Οι σταθμισμένες εξετάσεις δεν αποτελούν πανάκεια. Όπως ανέφερα και νωρίτερα, είμαι ριζικά αντίθετος σε κάθε σύστημα εισαγωγής που βασίζεται αποκλειστικά και μόνο σε εξετάσεις. Καθώς όμως στο ελληνικό σύστημα μονοπωλούν οι εξετάσεις, τουλάχιστον ας υιοθετήσουμε ένα σύστημα σταθμισμένων εξετάσεων ώστε να βάλουμε ένα τέλος στους βαρύγδουπους τίτλους των ΜΜΕ όπως «σφαγή στη Βιολογία», «ασάφεια στην Ιστορία», «κατρακύλησαν οι βάσεις στα φιλολογικά». Ακόμα σημαντικότερο είναι να θέσουμε ένα τέλος στην ψυχολογική τραμπάλα των υποψηφίων και των οικογενειών τους.

Αναφέρετε τη λέξη «φοιτητές» και στους περισσότερους έρχεται η εικόνα μιας ομάδας νεαρών, οικονομικά εξαρτημένων από τους γονείς τους, που ντύνονται πρόχειρα και περνούν μια από τις καλύτερες περιόδους της ζωής τους. Σε γενικές γραμμές, το προφίλ αυτό ταιριάζει στην πλειοψηφία των φοιτητών στην Ελλάδα, αλλά όχι στους φοιτητές του εξωτερικού.

Στο εξωτερικό μια σειρά από οικονομικές, κοινωνικές, και επιστημονικές εξελίξεις επέφεραν μεταβολές στο κλασικό προφίλ των φοιτητών.  Για παράδειγμα, η επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης πολλών χωρών δρα αυξητικά στον αριθμό των ατόμων που  επιθυμούν να σπουδάσουν. Ταυτόχρονα, η αγορά εργασίας έχει αλλάξει θεμελιωδώς. Σε διάφορες χώρες του εξωτερικού οι  εποχές που κάποιος  έπιανε την πρώτη του δουλειά και έπαιρνε σύνταξη από τον ίδιο εργοδότη αποτελούν παρελθόν. Στις ΗΠΑ υπολογίζεται ότι ένας νέος που μπαίνει τώρα στην αγορά εργασίας, θα αλλάξει κατά την διάρκεια της ζωής του 17 εργοδότες και 3 κλάδους εργασίας. Επίσης, ραγδαίες αλλαγές λαμβάνουν χώρα σε κάθε επιστημονικό τομέα. Σήμερα υπολογίζεται ότι το σώμα της γνώσης, δηλαδή το σύνολο των διαθέσιμων γνώσεων που αναφέρεται σε συγκεκριμένο επιστημονικό τομέα, διπλασιάζεται κάθε 12 με 13 μήνες.

Αυτές, καθώς και άλλες  εξελίξεις έχουν οδηγήσει τους πολίτες πολλών χωρών, ανεξαρτήτου ηλικίας, προς την τριτοβάθμια εκπαίδευση, ώστε να γίνουν πιο ανταγωνιστικοί στην αγορά εργασίας. Ως αποτέλεσμα, σταδιακά ο μέσος όρος ηλικίας των φοιτητών κινείται έξω από τα κλασικά όρια ηλικίας (18 με 25 ετών).  Πρωτιά σε αυτό έχουν οι ΗΠΑ όπου σήμερα πλέον το 47% όλων των ατόμων που σπουδάζουν είναι φοιτητές μη παραδοσιακής ηλικίας (άνω των 25)!

Στην Ελλάδα, παρόλο που η χώρα βρίσκεται υπό την επήρεια των ιδίων παγκοσμίων εξελίξεων, το προφίλ των φοιτητών παραμένει ίδιο εδώ και δεκαετίες. Ακόμα και σήμερα, το πανεπιστήμιο θεωρείται προνόμιο των δεκαοκτάρηδων. Οι λίγοι φοιτητές μη παραδοσιακής ηλικίας λειτουργούν ινκόγκνιτο, αφού κατά πλειοψηφία δεν παρακολουθούν τις παραδόσεις μαθημάτων και απλώς δίνουν εξετάσεις. Φυσικά, για να αλλάξει η κουλτούρα αυτή το ελληνικό πανεπιστήμιο πρέπει να εκσυγχρονιστεί υιοθετώντας δομές και υποδομές  που θα υποστηρίξουν τις σπουδές των ενήλικων φοιτητών.

Πρώτα απ’ όλα θα πρέπει να αλλάξει το σύστημα εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Με εξαίρεση την εισαγωγή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, η εισαγωγή στα πανεπιστήμια μέσω των πανελληνίων εξετάσεων κάθε άλλο παρά ενθαρρύνει τους ενήλικες. Ταυτόχρονα θα πρέπει να αλλάξει ο τρόπος κατάταξης πτυχιούχων ΑΕΙ σε άλλα τμήματα για την απόκτηση δεύτερου πτυχίου. Φυσικά η υιοθέτηση ευέλικτων τρόπων παράδοσης μαθημάτων είναι επιτακτική για τους ενήλικες φοιτητές, οι οποίοι εκτός από τις ακαδημαϊκές, καλούνται να ανταποκριθούν και σε οικογενειακές και επαγγελματικές υποχρεώσεις.  Τα πανεπιστήμια θα πρέπει να αναπτύξουν σε πλήρη κλίμακα απογευματινά και καλοκαιρινά μαθήματα καθώς και μαθήματα εξ’ αποστάσεως. Επίσης σημαντική είναι και η υιοθέτηση συγκεκριμένων παιδαγωγικών μεθόδων για τη διδασκαλία ενηλίκων. Σίγουρα δεν μπορείς να διδάξεις έναν ενήλικα με δέκα και είκοσι χρόνια εργασιακής εμπειρίας με το ίδιο τρόπο που διδάσκεις έναν δεκαοκτάχρονο που μόλις τελείωσε το Λύκειο.

Αν θέλει η Ελλάδα να βγει από την οικονομική δίνη και να γίνει ανταγωνιστική στο παγκόσμιο γίγνεσθαι, θα πρέπει, μεταξύ άλλων, και να καλλιεργήσει μια κουλτούρα αιωνίων φοιτητών. Όχι βέβαια με την έννοια των φοιτητών που ποτέ δεν αποφοιτούν,  αλλά με την έννοια των πολιτών οι οποίοι εκπαιδεύονται και μετεκπαιδεύονται συνεχώς, προκειμένου  να ανταποκριθούν στις σημερινές ανάγκες της κοινωνίας.

Εδώ και μια δεκαετία, η ανταγωνιστικότητα των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε παγκόσμιο επίπεδο αποτελεί για πολλές χώρες στόχο στρατηγικής σημασίας.  Αυτό συνεπάγεται επενδύσεις σε οικονομικό επίπεδο, ανθρώπινο δυναμικό καθώς και διαθρωτικές αλλαγές.  Δεν είναι λίγες οι χώρες που έχουν αυξήσει τα κονδύλια για την έρευνα, ενισχύσει τα ποσά για την λειτουργία των ιδρυμάτων τους, αναπροσδιορίσει τα κριτήρια εισαγωγής φοιτητών και αναπτύξει κριτήρια και κίνητρα επιλογής καθηγητών παγκοσμίου κύρους. Ορισμένες δε, έχουν απελευθερώσει το νομικό πλαίσιο επιλογής των ανώτατων στελεχών διοίκησης των ιδρυμάτων, ώστε να προσελκύουν και στελέχη διεθνούς βεληνεκούς που δεν είναι πολίτες της χώρας-έδρας του ιδρύματος.

Ως γνωστό, η οικονομική κατάσταση της Ελλάδας δρα περιοριστικά για την εξέλιξη των Ελληνικών ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, οπότε ο ακαδημαϊκός κόσμος έχει παύσει να προσδοκά οικονομικές επενδύσεις. Ελπίζει όμως τουλάχιστον σε κάποιες διαθρωτικές αλλαγές, οι οποίες θα δώσουν τη δυνατότητα στα πανεπιστήμια μας να συντηρηθούν και πιθανόν να διακριθούν. Δυστυχώς , το  πρόσφατο σχέδιο νόμου για την ανώτατη εκπαίδευση που κατέθεσε η κυβέρνηση το Δεκέμβριο του 2015 εξανεμίζει τις ελπίδες για κάποιες ουσιαστικές αλλαγές. Σε ορισμένες διατάξεις δε, θεωρείται ότι θα αποτελέσει ένα βήμα πίσω παρά ένα βήμα μπροστά. Συγκεκριμένα, όσον αφορά στη διοίκηση των πανεπιστημίων,  το νομοσχέδιο με το άρθρο 4 καταργεί τον υπάρχοντα θεσμό των αναπληρωτών πρυτάνεων και επαναφέρει το θεσμό των αντιπρυτάνεων.

Άσχετα με τον τίτλο (Γιάννης ή Γιαννάκης) υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά μεταξύ των δύο θεσμών. Οι αναπληρωτές πρυτάνεις ορίζονται από τον πρύτανη του ιδρύματος ενώ οι αντιπρυτάνεις εκλέγονται με ενιαίο και ξεχωριστό, από τους πρυτάνεις, ψηφοδέλτιο. Δηλαδή με το ισχύον καθεστώς, ο πρύτανης έχει την δυνατότητα να επιλέξει τους συνεργάτες του στη διοίκηση του ιδρύματος, ενώ με το προτεινόμενο καθεστώς υπάρχει μεγάλη πιθανότητα οι ομάδες διοίκησης να μην έχουν καμία συνοχή. Αταίριαστες προσωπικότητες, διαφορετικοί ιδεολογικοί χώροι  και αντικρουόμενες απόψεις για το πώς θα πρέπει να διοικηθεί το ίδρυμα μπορούν να τορπιλίσουν τη συνοχή της διοίκησης.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η αντικειμενική επιλογή – με εκλογή ή τοποθέτηση – του επί κεφαλής ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος (πρόεδρος, πρύτανης, καγκελάριος, κλπ) γίνεται για δύο λόγους. Για τις ικανότητες που έχει επιδείξει ο υποψήφιος στο παρελθόν και για το όραμα που έχει για το μέλλον του ιδρύματος. Ακόμα και ο ποιο ικανός ηγέτης όμως, χρειάζεται υποστήριξη από στελέχη με εξειδικευμένες ικανότητες (οικονομικές, ακαδημαϊκές, διοικητικές, ερευνητικές κλπ)  που θα είναι εναρμονισμένα με το όραμα του.  Η διοίκηση δηλαδή, χρειάζεται ομάδα με συνοχή και συμπληρωματική εμπειρογνωμοσύνη.

Δυστυχώς το άρθρο 4 του νομοσχεδίου κάθε άλλο παρά εξασφαλίζει τη συνοχή της ομάδας διοίκησης. Ελπίζω η σχετική διάταξη να οφείλεται σε απερισκεψία του υπουργείου Παιδείας παρά σε ενσυνείδητη κίνηση του τύπου ‘διαίρει και βασίλευε’. Οι καιροί είναι δύσκολοι και αν πραγματικά θέλουμε τα Ελληνικά πανεπιστήμια να διακριθούν, θα πρέπει να τους επιτραπεί να κόψουν τον ομφάλιο λώρο με το υπουργείο Παιδείας και να διοικηθούν από δυνατές ομάδες, οι οποίες θα προτίθενται να επωμισθούν τόσο τη δόξα της επιτυχίας όσο και τη μομφή μιας πιθανής αποτυχίας.